Iranska revolucija 1979. godine, poznata i kao Islamska revolucija, bila je jedan od najvažnijih političkih preokreta u modernoj historiji Irana. Revolucija je dovela do svrgavanja šaha Mohammada Reza Pahlavija i uspostave Islamske Republike pod vodstvom ajatolaha Ruhollaha Khomeinija.
Ova duboka promjena u političkom, društvenom i vjerskom životu zemlje ostavila je trajan trag, kako unutar Irana, tako i na globalnoj sceni, piše Index.hr.
Revoluciji su prethodile godine rastućeg nezadovoljstva stanovništva. Iako je šah provodio modernizacijske reforme poznate kao Bijela revolucija, njegova autoritarna vladavina, povezanost sa Zapadom, naročito sa Sjedinjene Američke Države te brutalnost njegove tajne policije SAVAK izazvali su široko nepovjerenje.
Ekonomski rast nije bio ravnomjerno raspodijeljen, a mnogi Iranci osjećali su da se gubi njihova tradicionalna i vjerska kultura pod pritiskom sekularizacije i zapadnog utjecaja. U takvom ozračju pojavila se snažna opozicija, u kojoj su učestvovali i ljevičarski intelektualci, studenti i vjerski vođe.
Ajatolah Ruhollah Khomeini, šiitski klerik u egzilu, postao je simbol tog otpora. Iako je fizički bio udaljen od zemlje, njegove propovijedi i poruke širile su se putem kaseta i pisama, dodatno podstičući bunt. Nemiri su eskalirali početkom 1978. godine, kada su masovni protesti i štrajkovi zahvatili sve veće iranske gradove. Vlasti su pokušavale ugušiti pobunu silom, ali su represivne mjere samo dodatno raspirivale gnjev naroda.
Homeinija dočekali milioni
U januaru 1979. šah napušta Iran pod izlikom odlaska na liječenje, a mjesec dana kasnije, 1. februara, Ruhollah Khomeini se vraća iz egzila u Teheran, gdje ga dočekuju milioni ljudi. Ubrzo nakon toga dolazi do potpunog sloma monarhije.
Ključni trenutak dogodio se krajem marta, kada je 30. i 31. marta 1979. održan referendum na kojem su građani odgovarali na pitanje žele li da Iran postane Islamska Republika.
Prema službenim podacima, više od 98 posto birača izjasnilo se za uspostavu nove vlasti. Na osnovu rezultata referenduma, 1. aprila 1979. Iran je zvanično proglašen Islamskom Republikom, a taj se datum i danas obilježava kao državni praznik – Dan Islamske Republike.
Posljedice revolucije bile su dalekosežne. Uspostavljena je teokratska vlast, s ajatolahom Ruhollahom Khomeinijem kao vrhovnim vođom i najvišim autoritetom u zemlji. Iran je radikalno prekinuo veze sa Zapadom, a kulminacija neprijateljstva bila je zauzimanje američke ambasade u Teheranu i talačka kriza, tokom koje su iranski studenti držali 52 Amerikanca zatočena 444 dana.
U unutrašnjoj politici uvedena su stroga islamska pravila, uključujući obavezno pokrivanje žena, segregaciju spolova i snažnu kontrolu nad medijima i javnim životom. Položaj žena bio je ograničen u mnogim aspektima, premda su zadržale pravo na obrazovanje i određene društvene uloge.
Revolucija je snažno uticala i na regiju. Iran je postao uzor mnogim islamističkim pokretima širom Bliskog istoka, ali je i ušao u napetosti sa susjednim državama, posebno s Irakom, što je dovelo do izbijanja Iransko-iračkog rata 1980. godine, koji je trajao osam godina i donio ogromne ljudske i materijalne gubitke.
Iranska revolucija ostaje historijski trenutak koji je oblikovao ne samo sudbinu jedne zemlje, nego i globalni odnos prema političkom islamu, geopolitičkom poretku na Bliskom istoku i ulozi religije u savremenim državama. I danas, gotovo pola stoljeća kasnije, posljedice te revolucije osjećaju se u unutrašnjoj politici Irana i njegovim odnosima sa svijetom.
