Duodrama “Derviš i smrt”, nastala u produkciji Studio Teatra iz Zenice, jedan je od onih teatarskih projekata čiji život nije završen premijernim aplauzom. Premijera predstave održana je 30. augusta 2014. godine u Sarajevu. Dvanaest godina nakon prvih izvođenja, predstava se i dalje igra i otvara ista pitanja o vlasti, krivici, izdaji, pravdi i čovjeku koji pokušava ostati vjeran sebi onda kada mu se svijet u koji je vjerovao počne raspadati.
Nakon ljetne pauze, “Derviš i smrt” ponovo kreće pred publiku širom Bosne i Hercegovine. Prvo gostovanje zakazano je za 8. septembar u Tešnju, potom 15. septembra slijedi Visoko, a turneja se nastavlja u oktobru: 7. oktobra u Maglaju, 8. oktobra u Kaknju i 9. oktobra u Doboju Jugu. Gostovanja predstave “Derviš i smrt” u ovih pet općina realizuju se uz podršku Ureda premijera Zeničko-dobojskog kantona.
Roman Meše Selimovića “Derviš i smrt” jedan je od onih romana koje je gotovo opasno prenijeti na pozorišnu scenu. Roman je velik, slojevit i duboko unutrašnji. Njegova najveća drama često se ne događa u vanjskom svijetu, nego u čovjeku. Zato je odluka da se cijelo djelo svede na duodramu sa samo dva lika bila istovremeno veliki dramaturški rizik i vrlo precizan umjetnički potez.
Dramatizaciju i režiju potpisuje Lilijana Ivanović, a u središtu njene scenske verzije nalaze se Ahmed Nurudin i Mula Jusuf, dva lika čiji odnos u romanu nosi jednu od ključnih linija priče. Ahmeda Nurudina igra Daniel Kovačević, dok Mula Jusufa tumači Nusmir Muharemović.
“Upravo je ta svedenost ono što predstavi daje posebnu snagu. Pred publikom ostaju dva čovjeka i odnos koji se iz trenutka u trenutak mijenja. Ahmed Nurudin je čovjek koji vjeruje u poredak, vjeru i pravednost, sve dok hapšenje njegovog brata ne dovede u pitanje ono u šta je vjerovao. Mula Jusuf je, s druge strane, čovjek čija se prisutnost postepeno pretvara u jednu od najvažnijih tačaka Ahmedove sumnje, nepovjerenja i suočavanja sa samim sobom. Pitanje pravde nije vezano samo za jedno vrijeme. Pitanje odnosa pojedinca i vlasti nije završeno s vremenom u kojem je roman nastao. A pitanje koliko čovjek može šutjeti, koliko može pristajati i u kojem trenutku vlastita uvjerenja postaju teret, nema rok trajanja”, izjavio je Muharemović.
Teatarska kritika objavljena nakon zeničkog izvođenja posebno je zanimljiva jer predstavu čita kao dramu straha i toka svijesti. U tom čitanju odnos Ahmeda Nurudina i Mula Jusufa nije samo odnos dvojice likova, nego prostor u kojem se sudaraju različite slike čovjeka, slobode i vlastite odgovornosti. Zato je važno što predstava nije pokušala na scenu prenijeti cijeli roman. Ona je izabrala njegovu srž. Ahmed Nurudin pokušava pronaći pravdu za svog brata, ali u tom pokušaju počinje gubiti sigurnost u vlastiti sistem vrijednosti. Mula Jusuf postaje dio te unutrašnje krize. Njih dvojica tako postaju dva pola iste priče: priče o krivici, strahu, oprostu i potrebi čovjeka da pronađe smisao u svijetu koji mu ga više ne nudi.
